Çevre ve Katı Atık Yönetimi

Çevre ve Katı Atık Yönetimi
  • Makale
  • Ziyaret: 1389
  • Son Güncelleme: 7-08-2015


Aysun Saraç / Çevre Yüksek Mühendisi - Çevre Yönetim Sistemleri Sorumlusu - İzaydaş

21. yüzyılı yaşadığımız bu yıllarda, çevre sorunları hem ülkemiz hem de dünya gündemini oluşturan en önemli konulardan bir tanesidir. Dünyanın ortak sorunu olan çevre sorunlarının çözümünde en önemli konu çevre politikalarının oluşturulması ve sürdürülebilirliğinin sağlanmasıdır.

 

"Sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda çevrenin konunması ” amacıyla ülkemizde yürürlüğe konulan 2872 sayılı Çevre Kanunu ile çevrenin korunması ve gelecek nesillere daha güzel bir dünya bırakılması için zorunluluklar getirilmiştir.

 

Geçmişte olduğu kadar günümüzde de ekolojik dengeyi bozan en önemli etken; kaynakların bilinçsizce tüketimidir. Bu tüketim ile birlikte, uzun yıllar kirletici etkisi süren ve oluşturduğu sağlık sorunları ile çevresel sorunlara neden olan özellikte ve miktarda atık üretimidir.

 

Çevre üzerinde büyük bir baskı oluşturan ve gün geçtikçe artan atık sorununun tamamiyle çözümü için tek bir yaklaşım yeterli değildir. Ancak tüm yöntemlerin kombinasyonu ile etkin bir atık yönetimi sağlanabilir. Uluslararası düzeyde kabul gören bu yaklaşım "Entegre Atık Yönetimi” anlayışının benimsenmesine yol açmıştır.

 

Entegre atık yönetiminde, atık yönetiminin tüm unsurları bir bütün olarak değerlendirilerek, hem çevresel hem de ekonomik açıdan sürdürülebilirliğin sağlanması hedeflenir. Verimli ve entegre bir atık yönetim sistemi başlıca aşağıdaki özellikleri taşımalıdır: Bütüncül bir sistem olmalıdır: Entegre atık yönetimi bir yerleşim merkezinde oluşan atığın bileşimini oluşturan bütün maddeleri ve üretim kaynaklarını ihtiva edecek şekilde planlanmalıdır.

 

Ekonomik değer oluşturabilmeli: Katı atık sisteminden sağlanabilecek ekonomik değerler geri kazanılabilir malzeme, kompost ve elde edilebilecek biyogaz (düzenli depolama ve anaerobik kompost) ve benzeri kaynaklı girdilerdir. Bunlardan temin edilecek gelir, piyasa şartları ve yapılacak yatırımın maliyeti ile yakından ilgilidir. Bu sebeple planlama aşamasında ekonomik analizin çok iyi yapılması gerekir.

 

Esnek olmalı: Entegre atık yönetim sistemi çevresel, mekânsal ve atık özelliklerinde zamana bağlı olarak meydana gelebilecek çeşitli değişikliklere uyum sağlayabilecek esneklikte olmalıdır.

 

Bölgesel planlama yapılmalıdır: Planlamanın verimli olması, toplanacak atık miktarına bağlıdır. Atık oluşum miktarı ise öncelikle nüfusa bağlıdır. Bu sebeple Büyükşehir dışındaki yerleşim alanlarında bölgesel planlamalar yapılmalıdır. Bazı araştırmacılar entegre bir yönetime bağlı nüfusun 500.000 kişiden az olmamasını tavsiye etmektedir.

 

Ulusal çevre sektörü oluşmalıdır: Yukarıda açıklanan süreç ile eş zamanlı olarak, mahalli idareler, kamu ve özel sektörün tüm birikimlerinin sinerjisiyle, geometrik büyüyen dinamik bir çevre sektörü oluşturulmalıdır. Çevre koruma konusunda her türlü makine ekipman mühendislik, müşavirlik ve taahhüt hizmetlerinin kurumsallaşması önem arz etmektedir.

 

Atık yönetimi; evsel, tıbbi, tehlikeli ve tehlikesiz atıkların minimizasyonu, kaynağında ayrı toplanması, ara depolanması, gerekli olduğu durumda atıklar için aktarma merkezleri oluşturulması, atıkların taşınması, geri kazanılması, bertarafı, geri kazanım ve bertaraf tesislerinin işletilmesi ile kapatma, kapatma sonrası bakım, izleme-kontrol süreçlerini içeren bir yönetim biçimidir.

 

Atık üreticileri faaliyetleri sonrasında çıkan atıklarının yönetimini, atık yönetim hiyerarşisi olarak tanımlanan aşağıda yer alan sıralama çerçevesinde sağlamaları gerekmektedir.

 

Önleme - Atık üreticileri öncelikle atıklarının oluşumunu önleyecektir.

Minimizasyon - Önleme çalışmaları sonrasında en az atık çıkması için çalışacaktır.

Yeniden Kullanım - Çıkan atıkları öncelikle yeniden kullanmayı hedefleyecektir.

Geri Dönüşüm - Yeniden kullanım imkanı olmayan atıkların geri dönüşümünü sağlayacaktır.

Enerji Geri Kazanımı - Geri dönüşüm imkanı olmayan atıkların enerjisi geri kazanılacaktır.

Bertaraf - Bütün bu işlemler denendikten sonra kalan atıklar nihai bertarafa gönderilecektir.

İzaydaş Atıktan Enerji Geri Kazanımı Uygulamaları

Geri dönüşümü ekonomik olmayan atıkların bertaraf edilmeden önce enerjilerinden yararlanmak için enerji geri kazanım yöntemine tabi tutulması gerekir.

 

İZAYDAŞ, Çevre Kanunu’na uygun olarak atıkların bertarafını sağlarken diğer yandan da geri dönüşümü ekonomik olmayan yüksek enerjili atıklardan elektrik enerjisi üretmektedir. Kısa adı İZAYDAŞ olan İzmit Atık ve Artıkları Arıtma Yakma ve Değerlendirme A.Ş. Türkiye’deki ilk atık bertaraf tesisi olarak 1996 yılında İzmit Entegre Çevre Projesi kapsamında Büyükşehir Belediyesi tarafından kurulmuştur. Şirketin %100 hissesi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi’ne aittir. İZAYDAŞ faaliyetleri ile ilgili tüm yasal gereklikleri ödün vermeden yerine getirmekte olup, ISO 9001:2008 Kalite Yönetim Sistemi, ISO 14001:2004 Çevre Yönetim Sistemi OH- 2 SAS 18001:2007 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi, ISO 10002:2006 Müşteri Memnuniyet Yönetim Sistemi, ISO 50001:2011 Enerji Yönetim Sistemi, TÜRKAK Tarafından akredite ISO 17025:2012 Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği ve ISO 17043 Yeterlilik Testleri Sağlayıcısı standartlarına uygunluk belgelerine sahiptir. Ayrıca Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından verilmiş Çevre Ölçüm ve Analizleri Yeterlilik Belgesi bulunmakta olup, faaliyetleri ile ilgili tüm belge ve lisanslara sahiptir (EPDK- Enerji Üretim Lisansları, ÇŞB - Çevre İzin ve Lisans Belgesi vb).

 

Yakma

Tesisin çalışma prensibi, endüstriden kaynaklanan yanabilir nitelikteki plastik atıklar, kullanılmış yağlar, ilaç ve kozmetik atıkları, petrokimya atıkları, PVC, solvent, boya atıkları, yapıştırıcı ve yapışkanlar, arıtma çamurları v.b. tehlikeli atıklar ile klinik atıkların yakılarak bertaraf edilmesine dayanır. Tesise kabul edilen "Tehlikeli Atıklar”ın beyanı, etiketlenmesi, taşınması ve bertarafı T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın ilgili yönetmelikleri çerçevesinde yapılmaktadır. Yakma tesisine patlayıcı ve radyoaktif maddeler kabul edilmemektedir.

 

Tesiste yakma işlemi ilk kademede döner fırın, ikinci kademede ise ikinci yakma odası olmak üzere iki kademede gerçekleştirilmektedir. Döner fırının gövdesi çelik bir muhafazadan, fırın giriş ve çıkışında yer alan ve döner fırının hareket etmesini sağlayan hareketli halka sistemlerinden, dişli tahrik mekanizmasından ve döner fırının arka tarafında son yakma odasına uzanan soğutma sisteminden oluşmaktadır. Döner fırının ana tahrik ünitesinde, yakma hızının ayarlanabilmesini sağlayan dişli mekanizmaya sahip bir elektrik motoru bulunmaktadır. Elektrik kesintileri ve ateşe dayanıklı kaplamanın değiştirilmesi sırasında kullanılmak üzere dizel motorlu ikinci bir tahrik ünitesi de yer almaktadır.

 

Döner fırının ön duvarında atık besleme mekanizmaları ve ateşleme sistemleri bulunmaktadır. Ön duvar içten ateşe dayanıklı tuğla ile kaplı, kaynaklı, çelik saçtan bir yapıdadır. Katı atık beslendiğinde kolayca sökülüp takılabilecek aşınma parçası mevcuttur. Döner fırın ile sabit ön duvar arasındaki yalıtım büyük bir gaz sızdırmaz conta ile sağlanmaktadır. Ön duvarın soğutulma işi soğutma suyu ile sağlanmaktadır. Ateşe dayanıklı kaplama termal, kimyasal ve mekanik etkilere dayanıklı şekilde projelendirilmiştir. Tehlikeli atıklar, laboratuvar ve atık kabul birimleri tarafından hazırlanan günlük yakma menüleri doğrultusunda, döner fırında 921oC – 1150oC sıcaklık aralığında ve ortalama 95 – 120 dakika kalış süresinde yakma işlemine tabi tutulmaktadır.

 

Döner fırının yanında yer alan ve hem ikinci yakma odası hem de döner fırından dolayı yüksek ısılara maruz kalan boşaltma kısmı, aynı zamanda bütün brülörlere ve lenslere soğutma havası veren soğutma fanlarının verdiği hava ile soğutulmaktadır.

 

İkinci yakma odası (son yakma odası) döner fırının hemen ardında yer almaktadır. Döner fırının arka kısmı ikinci yakma odasına doğru uzanmaktadır. Döner fırındaki yakma işlemi sonucu açığa çıkan gazları içindeki kalıcı organik kirletici maddeleri daha iyi yakıp imha etmek için yanma gazları yüksek sıcaklıkta yeterli süre bekletilmektedir. Son yakma odasında gazlar, 1050oC – 1200oC sıcaklık aralığında ve min. 2,5 saniye kalış süresinde yakılmaktadır.

 

İkinci Yakma Odası ateşe dayanıklı kaplaması bulunan silindirik bir hazne şeklindedir. Cüruf boşaltma deliği döner fırın çıkış- ikinci yakma odası giriş bölümünün altında yer almaktadır ve ikinci yakma odasının tabanında geniş, uzun yarık halindedir. Döner fırından dökülen cüruf ve küller bu boşaltma deliğinden ıslak tip cüruf konveyörüne boşalmaktadır. İkinci yakma odasında sıcaklığın alt sınırın altına düşmesi durumunda otomatik olarak devreye giren bir brülör ve döner fırını terk eden gazların sıcaklığını yükseltmek için iki brülör olmak üzere toplam üç brülör bulunmaktadır. İkinci yakma odasının arkasında tabii sirkülasyonlu, buharlaştırıcı, kızdırıcı ve ekonomizer bölümlerinden oluşan 2500 m2 ısıtma yüzeyli Atık Isı Kazanı bulunmaktadır. Atık Isı Kazanında yatay bölümde kızdırıcı–konveksiyon ısıtma yüzeyleri ve düşey bölümde besleme suyu ön ısıtması için ısıtma yüzeyleri bulunmaktadır.

 

İkinci yakma odasından 12000C-12500C sıcaklıkta çıkan gazın temizleme sistemine verilmeden önce soğutma işleminin yapıldığı yerdir. Atık kirli gazın temizlenebilmesi için öncelikle soğutulması, sıcaklığının düşürülmesi gerekmektedir ki, içerisindeki ağır metal ve halojen bileşiklerinin temizleme işlemi yapılabilsin. Bu soğutma işlemi sırasında gaz, içerisinde soğuk su bulunan borular arasında geçirilerek soğutulmaya, boru içerisindeki suyun da buhar haline getirilmesine çalışılır. Bu işlem ile atık ısı kazanında 27.1 ton/h, 40 bar ve 350°C’lik buhar elde edlir. Bu buhar Türbin-Generatör’e verilerek 5.2 MW elektrik enerjisi üretilir.

 

Tesis ihtiyacı ortalama 1.5 MWh’tir. Üretilen fazla enerji enterkonnekte sisteme verilmektedir. Diğer taraftan soğuyan gaz dört farklı temizleme ünitesinden geçirilerek temizlenir. Temizlenmiş gaz atmosfere verilmeden önce bacada bulunan sürekli ölçüm cihazı ile online olarak Çevre Mevzuatı’nda belirtilen kriterler çerçevesinde izlenir. Bu izleme için iki dakikada bir online olarak ölçüm alınarak yarım saatlik, günlük ve 24 saatlik ortalamalar ile online olarak Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü sistemlerinde takip edilir. Ayrıca sonuçlar İZAYDAŞ web sayfasında da günlük olarak yayınlanır.